NẾU...

THÌ?
Tác giả
Người dịch

Randall Munroe
Nguyễn Hoài Anh
Nguyễn Văn Trà

Phát hành

Nhã Nam

Nhà xuất bản

Lao Động

Ngày xuất bản

04/2018

KHUYẾN CÁO
Đừng thử làm bất cứ điều gì trong sách này ở nhà. Tác giả cuốn sách là một
họa sĩ vẽ truyện comic trên mạng chứ không phải là một chuyên gia về sức
khỏe hay an toàn. Anh ta thích các thứ bắt lửa hoặc nổ tung, có nghĩa là anh ta
không quan tâm tối đa đến lợi ích của bạn. Nhà xuất bản và tác giả không chịu
trách nhiệm đối với bất kỳ hậu quả nào, trực tiếp hoặc gián tiếp, từ các thông
tin chứa đựng trong cuốn sách này.

Lời giới thiệu

Cuốn sách này tập hợp các câu trả lời cho những câu hỏi giả định.
Những câu hỏi này đã được gửi cho tôi qua trang web của tôi, nơi –
ngoài chuyện làm một góc hỏi đáp tâm tình cho mấy cha bác học điên – tôi
vẽ xkcd, một web đăng truyện về người que.
Tôi không bắt đầu sự nghiệp với việc vẽ truyện. Tôi học ngành vật lý ở
đại học, và sau khi tốt nghiệp tôi đã làm việc cho bộ phận robotics ở NASA.
Sau đó, tôi rời NASA để chuyên tâm vẽ truyện, nhưng sự quan tâm tới khoa
học và toán học của tôi vẫn không hề phai nhạt. Cuối cùng, tôi tìm được
một lối đi mới: trả lời những câu hỏi kỳ lạ, đôi khi là đáng lo ngại trên
Internet. Cuốn sách này là một tuyển tập những câu trả lời ưa thích của tôi
trên website, cùng với một loạt câu hỏi mới được trả lời lần đầu tiên.
Tôi đã cố gắng sử dụng toán học để trả lời những câu hỏi kỳ lạ từ lúc tôi
bắt đầu biết nhớ. Khi tôi năm tuổi, mẹ tôi đã ghi lại một cuộc trò chuyện với
tôi và lưu vào album ảnh. Khi biết tôi viết cuốn sách này, bà đã tìm lại bản
chép tay đó và gửi cho tôi. Dưới đây là nội dung được chép lại nguyên văn
từ tờ giấy 25 năm tuổi đó:
Randall: Trong nhà mình những thứ cứng nhiều hơn hay những thứ mềm
nhiều hơn hả mẹ?

Julie: Mẹ không biết.
Randall: Trên thế giới thì thế nào ạ?
Julie: Mẹ không biết.
Randall: Mỗi nhà có 3 hoặc 4 cái gối, đúng không mẹ?
Julie: Đúng rồi.

Randall: Và mỗi nhà có khoảng 15 cái nam châm nhỉ?
Julie: Mẹ đoán thế.
Randall: Vậy là 15 cộng với 3 hoặc 4, cứ cho là 4 đi, bằng 19?
Julie: Đúng.
Randall: Như vậy, có khoảng 3 tỷ cái mềm và 5 tỷ cái cứng. Vậy là bên nào
nhiều?

Julie: Mẹ đoán là những cái cứng.

Tới hôm nay, tôi vẫn không hiểu mình lấy những con số 3 tỷ và 5 tỷ ấy
từ đâu ra. Rõ ràng là tôi đã không thực sự hiểu được cách thức các con số
vận hành.
Khả năng toán học của tôi đã tốt hơn trong những năm qua, nhưng lý do
tôi làm toán cũng vẫn giống như khi tôi 5 tuổi: trả lời các câu hỏi.
Người ta nói không có câu hỏi ngu ngốc. Điều này rõ ràng sai; tôi cho
rằng câu hỏi của tôi về những thứ cứng và mềm là một ví dụ, nó khá là
ngốc. Nhưng hóa ra việc cố gắng trả lời thấu đáo một câu hỏi ngốc nghếch
có thể dẫn bạn tới những nơi thú vị.
Tôi vẫn không biết rốt cuộc những thứ cứng hay mềm cái nào mới
nhiều hơn trên thế giới, nhưng tôi đã học được rất nhiều thứ khác khi đi tìm
câu trả lời cho câu hỏi đó. Sau đây là những thứ yêu thích của tôi trong
chuyến du ngoạn này.
RANDALL MUNROE

Bão tố toàn cầu

HỎI. Chuyện gì xảy ra nếu như Trái đất và
tất cả các vật thể trên mặt đất đột nhiên
ngừng quay, còn khí quyển vẫn giữ nguyên
vận tốc của nó?
— Andrew Brown

ĐÁP. GẦN NHƯ MỌI NGƯỜI SẼ CHẾT HẾT. Sau đó mọi thứ sẽ trở
nên thú vị.
Tại xích đạo, bề mặt Trái đất chuyển động với tốc độ khoảng 470 m/s
(khoảng 1700 km/h) so với trục của nó. Nếu Trái đất ngừng quay còn không
khí thì không, kết quả là một cơn gió với tốc độ 1700 km/h sẽ đột ngột xuất
hiện.
Gió sẽ mạnh nhất ở đường xích đạo, nhưng tất cả mọi người và mọi thứ
nằm trong khoảng giữa 42 độ vĩ Bắc và 42 độ vĩ Nam – khoảng 85% dân số
thế giới – sẽ đột nhiên gặp những cơn gió siêu âm.

Những cơn gió mạnh nhất gần mặt đất sẽ chỉ kéo dài một vài phút, ma
sát với mặt đất sẽ làm chúng thổi chậm lại. Tuy nhiên, vài phút đó là đủ lâu
để biến hầu hết những kiến trúc của con người trở thành những phế tích.
Căn nhà của tôi ở Boston nằm ở vĩ độ Bắc vừa đủ xa để thoát khỏi vùng
gió siêu âm, nhưng gió ở đó vẫn mạnh gấp đôi so với những cơn lốc xoáy
mạnh nhất. Các công trình, từ chuồng trại tới những tòa nhà chọc trời, sẽ bị
san phẳng, bị xé rách từ móng và quay mòng mòng trên mặt đất.
Gió sẽ yếu hơn ở gần các cực, nhưng không có thành phố nào nằm cách
xa xích đạo đủ để thoát khỏi sự tàn phá. Longyearbyen, nằm trên đảo
Svalbard của Na Uy, thành phố có vĩ độ cao nhất Trái đất, sẽ bị tàn phá bởi
những cơn gió mạnh ngang với gió trong những cơn bão nhiệt đới mạnh
nhất hành tinh.
Nếu bạn định chờ cơn bão đi qua, một trong những nơi tốt nhất để làm
việc đó có thể là Helsinki, Phần Lan. Mặc dù vĩ độ cao – khoảng 60 độ Bắc
– không đủ để giúp nó tránh khỏi bị những cơn gió bào mòn sạch sẽ, những
nền đá bên dưới Helsinki chứa cả một mạng lưới phức tạp các đường hầm,
cùng với một trung tâm mua sắm ngầm, sân khúc côn cầu trên băng, phức
hợp bể bơi và nhiều thứ nữa.

Không tòa nhà nào còn an toàn, kể cả những cấu trúc đủ vững chãi tồn
tại sau những trận gió cũng sẽ gặp vấn đề. Như diễn viên hài Ron White đã
nói về những cơn bão: “Vấn đề không phải là chuyện gió thổi, mà là gió
cuốn theo cái gì.”
Hãy giả sử là bạn đang ở trong một boong-ke khổng lồ được làm từ
những vật liệu có thể chịu được sức gió vài nghìn kilomet một giờ.

Thật tuyệt, bạn sẽ ổn… nếu bạn là người duy nhất có một cái boong-ke
như vậy. Thật không may, chắc hẳn bạn có hàng xóm, và nếu boong-ke của
người hàng xóm ở phía ngược chiều gió của bạn không được neo giữ chắc
chắn thì nơi trú ẩn của bạn có thể phải chịu cú va đập với vận tốc vài nghìn
kilomet mỗi giờ từ những boong-ke bay của họ.

Loài người sẽ không bị tuyệt diệt.⦾ Nói chung, rất ít người trên mặt đất
có thể sống sót; các mảnh vỡ bay sẽ nghiền nát bất kỳ thứ gì không chịu
đựng nổi một vụ nổ hạt nhân. Tuy nhiên, rất nhiều người ở dưới mặt đất sẽ
sống sót. Nếu bạn ở dưới boong-ke sâu (hoặc tốt hơn là dưới hầm tàu điện
ngầm) khi điều đó xảy ra, khả năng còn sống sót của bạn là rất lớn.
Sẽ có những người may mắn khác sống sót. Hàng chục nhà khoa học và
nhân viên tại các trạm nghiên cứu Amundsen-Scott ở Nam Cực sẽ an toàn
với những cơn gió. Với họ, dấu hiệu đầu tiên của sự rắc rối có lẽ là thế giới
bên ngoài đột nhiên tĩnh lặng.
Sự yên lặng bí ẩn đó có lẽ làm họ bối rối giây lát, nhưng cuối cùng sẽ có
ai đó nhận ra những điều còn lạ lùng hơn:

Không khí
Khi những cơn gió trên bề mặt Trái đất ngừng thổi, mọi thứ trở nên kỳ lạ
hơn nữa.
Luồng gió sẽ kéo theo luồng nhiệt. Thông thường, động năng của gió
nhỏ đến mức có thể coi là không đáng kể, nhưng đây không phải gió bình
thường. Bất thình lình phải dừng lại, không khí sẽ nóng lên.
Khắp nơi trên mặt đất nhiệt độ sẽ tăng cao như thiêu đốt và có bão khắp
toàn cầu từ những vùng không khí ẩm ướt.
Cùng lúc, gió quét qua các đại dương sẽ khuấy lên và hóa sương lớp
nước bề mặt. Sau một thời gian, khắp đại dương sẽ không có bề mặt, không
thể chỉ ra được ranh giới giữa bụi nước và mặt biển.
Các đại dương thì lạnh. Phía dưới lớp nước bề mặt mỏng, nhiệt độ khá
đồng đều bằng 4°C. Cơn bão sẽ khuấy nước lạnh từ dưới sâu lên. Dòng
chảy lạnh phun vào không khí siêu nóng sẽ tạo thành một kiểu thời tiết

chưa bao giờ thấy trên Trái đất – kiểu thời tiết hỗn hợp mờ đục gồm gió, bụi
nước, sương mù và nhiệt độ thay đổi nhanh chóng.
Dòng nước trồi này sẽ làm sự sống bùng nổ, do các chất dinh dưỡng
tươi mới tràn ngập các bề mặt phía trên. Đồng thời, nó cũng dẫn tới sự diệt
vong hàng loạt của cá, cua, rùa biển và những sinh vật không đủ khả năng
thích ứng với những dòng nước nghèo oxy từ dưới đáy. Bất kỳ động vật nào
cần phải hít thở – như cá voi và cá heo – sẽ khó lòng tồn tại được trong
hoàn cảnh biển-không khí hỗn loạn như vậy.
Những con sóng sẽ quét khắp thế giới, từ Đông sang Tây, và tất cả các
bờ hướng mặt về phía Đông sẽ gặp phải những con nước dâng do bão lớn
nhất trong lịch sử. Một đám mây mù từ bụi nước biển sẽ quét vào trong đất
liền, và sau nó,một bức tường nước hỗn loạn, cuộn trào sẽ tiến tới như một
cơn sóng thần. Ở một số nơi, những con sóng sẽ đi sâu vào đất liền nhiều
dặm.
Các cơn bão sẽ phát tán một lượng lớn bụi và mảnh vụn vào khí quyển.
Đồng thời, một lớp sương mù dày đặc sẽ hình thành trên bề mặt lạnh lẽo
của các đại dương. Thường thì điều này sẽ dẫn đến sự tụt mạnh nhiệt độ
toàn cầu. Và nó sẽ xảy ra.
Ít nhất là trên một nửa của Trái đất.
Nếu Trái đất ngừng quay, chu kỳ ngày đêm thông thường cũng sẽ kết
thúc. Mặt trời sẽ không hoàn toàn ngừng di chuyển trên bầu trời, nhưng
thay vì mọc và lặn một lần mỗi ngày,nó sẽ mọc và lặn một lần mỗi năm.
Ngày và đêm sẽ kéo dài suốt 6 tháng, kể cả trên đường xích đạo. Ở nửa
ban ngày, bề mặt Trái đất sẽ bị thiêu đốt dưới ánh nắng cố định, trong khi ở
nửa ban đêm, nhiệt độ sẽ tụt mạnh. Đối lưu ở nửa ban ngày sẽ dẫn tới
những cơn bão lớn ở khu vực ngay bên dưới Mặt trời.⦾

Theo một cách nào đó, Trái đất lúc này giống với một trong các hành
tinh ngoài Hệ Mặt trời (ngoại hành tinh) bị khóa thủy triều, thường được
tìm thấy trong vùng sống được của một sao lùn đỏ, nhưng một so sánh tốt
hơn có lẽ là với Sao Kim thuở ban đầu. Do sự tự quay của nó, Sao Kim –
giống như Trái đất đã ngừng quay của chúng ta – luôn hướng một mặt về
phía Mặt trời trong nhiều tháng. Tuy nhiên, khí quyển dày của nó lại lưu
thông khá nhanh, dẫn tới nhiệt độ ở các nửa ngày và đêm gần như nhau.

⦾

Mặc dù độ dài ngày thay đổi, nhưng độ dài tháng thì không. Mặt trăng
vẫn không ngừng quay quanh Trái đất. Tuy nhiên, mất đi năng lượng thủy
triều do sự tự quay của Trái đất cung cấp, Mặt trăng sẽ ngừng trôi xa khỏi
Trái đất (như nó vẫn đang xảy ra bây giờ) và sẽ bắt đầu trôi chậm về phía
chúng ta.
Thực tế thì, Mặt trăng, bạn đồng hành trung thành của chúng ta, sẽ hành
động để loại bỏ những tác động xấu do kịch bản của Andrew Brown gây ra.
Hiện tại, Trái đất quay nhanh hơn Mặt trăng và lực thủy triều làm chậm
chuyển động tự quay của Trái đất trong khi đẩy Mặt trăng ra xa.⦾ Nếu Trái
đất của chúng ta ngừng quay, Mặt trăng sẽ ngừng trôi ra xa. Thay vì làm

chậm chuyển động tự quay của Trái đất, lực thủy triều của nó sẽ làm tăng
tốc sự tự quay của Trái đất. Lặng lẽ, nhẹ nhàng, lực hấp dẫn của Mặt trăng
sẽ kéo hành tinh của chúng ta…

… và Trái đất sẽ lại bắt đầu tự quay.

Quả bóng chày tương đối tính

HỎI. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu bạn đánh một
quả bóng chày được ném ra với tốc độ đạt
tới 90% tốc độ ánh sáng?
— Ellen McManis

Hãy tạm gác lại câu hỏi làm cách nào để chúng ta có thể ném một quả bóng
chày đạt tốc độ lớn đến vậy. Chúng ta hãy coi đó chỉ là một cú ném bóng bình
thường, ngoại trừ việc quả bóng được tăng tốc một cách kỳ diệu tới tốc độ 0,9c
trong khoảnh khắc người giao bóng buông tay. Từ lúc đó trở đi, mọi thứ hành
xử theo vật lý bình thường.

ĐÁP. CÂU TRẢ LỜI HÓA RA CHỨA ĐỰNG “rất nhiều điều”, tất cả
đều diễn ra cực nhanh, và chẳng mang lại kết cục tốt đẹp gì cho cả tay giao
bóng lẫn tay đánh bóng. Tôi đã ngồi xuống với vài cuốn sách vật lý, một
con búp bê Nolan Ryan⦾ và một đống băng ghi hình những vụ nổ thử hạt

nhân để cố gắng sắp xếp mọi dữ kiện. Những điều tiếp theo đây là phỏng
đoán tốt nhất của tôi về những gì xảy ra theo từng nano giây một.
Quả bóng chuyển động quá nhanh nên mọi thứ khác thực tế có thể coi là
đứng yên. Ngay cả các phân tử không khí cũng sẽ đứng yên. Các phân tử
không khí dao động qua lại với tốc độ cỡ một nghìn kilomet một giờ, nhưng
quả bóng lại chuyển động qua chúng với tốc độ gần một tỷ kilomet một giờ.
Điều này có nghĩa là đối với quả bóng thì các phân tử khí như đang treo tại
đó, đóng băng.
Các kiến thức khí động lực học sẽ không thể áp dụng được ở đây.
Thông thường, không khí sẽ chảy vòng qua bất cứ vật nào chuyển động qua
nó. Nhưng các phân tử không khí ở phía trước quả bóng này sẽ không có đủ
thời gian để rời khỏi đường bay của quả bóng. Quả bóng sẽ đập vào chúng
mạnh tới nỗi các nguyên tử khí sẽ tạo phản ứng nhiệt hạch với các nguyên
tử trên bề mặt quả bóng. Mỗi va chạm sẽ cho ra một vụ nổ tia gamma kèm
theo các hạt bị tán xạ.⦾

Những tia gamma và những mảnh vỡ sẽ bắn ra theo một bong bóng
hình cầu có tâm là nơi ném bóng. Chúng sẽ xé rách các phân tử trong không
khí, tách electron khỏi hạt nhân và biến không khí trong sân vận động thành
một bong bóng plasma nóng sáng dãn nở. Bề mặt của bong bóng này sẽ lao
về phía cầu thủ đánh bóng với tốc độ ánh sáng, chỉ hơi vượt trước quả bóng
chút xíu.

Phản ứng nhiệt hạch xảy ra liên tục ở phía trước quả bóng, đẩy nó
ngược trở lại và làm nó chậm lại, như thể quả bóng là một quả tên lửa đang
bay ngược với động cơ đang phóng hỏa. Thật không may là quả bóng lại
chuyển động nhanh tới mức lực đẩy cực lớn từ những vụ nổ nhiệt hạch liên
tiếp này hầu như không thể làm nó chậm lại. Tuy nhiên, quả bóng sẽ bị bào
mòn từ bề mặt, thổi bay những mảnh vụn của nó theo mọi hướng. Những
mảnh vỡ di chuyển quá nhanh này khi va chạm với các phân tử không khí
cũng sẽ kích hoạt hai hay ba vòng phản ứng nhiệt hạch nữa.
Sau khoảng 70 nano giây, quả bóng sẽ tới vị trí đánh bóng. Cầu thủ đập
bóng thậm chí không nhận thấy cầu thủ kia đã ném bóng, do ánh sáng mang
thông tin đó đến cùng lúc với quả bóng. Va chạm với không khí đã làm mòn
gần như toàn bộ quả bóng, và bây giờ nó là một đám mây plasma dãn nở
hình viên đạn (chủ yếu gồm carbon, oxy, hydro và nitơ), lao vào không khí
và kích hoạt thêm các phản ứng nhiệt hạch nơi nó đi qua. Lớp vỏ X-quang
sẽ tới trước, đám mây mảnh vỡ sẽ tấn công cầu thủ đánh bóng sau đó vài
nano giây.

Khi tới vị trí đánh bóng, tâm đám mây vẫn tiếp tục di chuyển với tốc độ
bằng một phần đáng kể tốc độ ánh sáng. Đầu tiên là gậy đánh bóng, sau đó
cả cầu thủ đánh bóng, khu vực ném bóng và cầu thủ bắt bóng đều bị lôi lên
và kéo ngược đến rào chắn trong lúc đang tan thành từng mảnh. Lớp vỏ X-

quang và plasma siêu nóng sẽ dãn nở ra ngoài và lên phía trên, nuốt chửng
hàng rào chắn, cả hai đội, các điểm bóng và khu vực xung quanh – tất cả
diễn ra chỉ trong micro giây đầu tiên.
Giả sử bạn đang xem trận đấu từ trên đỉnh một ngọn đồi bên ngoài
thành phố. Điều đầu tiên bạn sẽ thấy là ánh sáng chói lòa hơn cả Mặt trời.
Nó sẽ mờ dần đi trong vòng vài giây, và quả cầu lửa sẽ bùng nổ thành một
đám mây hình nấm. Sau đó, với tiếng gầm động trời, con sóng nổ sẽ ào tới,
xé nát cây cối và bào nhỏ nhà cửa.
Tất cả mọi thứ trong vòng khoảng một dặm quanh sân sẽ bị san bằng,
và một cơn bão lửa sẽ nhấn chìm cả thành phố. Cả sân bóng trở thành một
cái hố thiên thạch cỡ bự, có tâm nằm sau vị trí cũ của hàng rào vài trăm
mét.

Điều 6.08 (b) của luật Liên đoàn Bóng chày Mỹ gợi ý rằng, trong tình
huống này cầu thủ đánh bóng được coi là “bị bóng đánh trúng”, và sẽ được
phép tiến tới vị trí chốt gôn một.

Bể nhiên liệu đã qua sử dụng

HỎI. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu tôi bơi trong
một bể chứa nhiên liệu hạt nhân thông dụng
đã cháy (nghĩa là đã qua sử dụng)? Tôi có
cần phải lặn xuống sâu thì mới được hưởng
một lượng phóng xạ đủ chết không? Tôi có
thể ở trên mặt nước bao lâu mà vẫn an
toàn?
— Jonathan Bastien – Filiatrault

ĐÁP. GIẢ SỬ BẠN BƠI GIỎI, bạn có thể ngâm mình trong nước
khoảng từ 10 đến 40 giờ. Sau đó, bạn sẽ hôn mê do kiệt sức rồi chìm
nghỉm. Điều này cũng đúng khi bạn bơi trong một hồ bơi không chứa các
thanh nhiên liệu hạt nhân dưới đáy của nó.
Bể nhiên liệu qua sử dụng có tính phóng xạ rất mạnh. Nước rất tốt cho
việc che chắn bức xạ và làm mát, nên nhiên liệu hạt nhân được đặt ở đáy bể
trong một vài thập kỷ đến khi nó đủ trơ để chuyển vào các thùng chứa khô.

Chúng ta chưa thực sự thống nhất về địa điểm để đặt những thùng khô đó.
Một ngày nào đó chúng ta nên tìm ra giải pháp.
Dưới đây là sơ đồ một bể chứa nhiên liệu thông thường:

Nhiệt không phải là vấn đề lớn. Về lý thuyết, nhiệt độ của nước trong bể
nhiên liệu có thể lên tới 50°C, nhưng trên thực tế, nó thông thường chỉ vào
khoảng 25°C đến 35°C – ấm hơn hầu hết các bể bơi nhưng lạnh hơn một
bồn tắm nóng.
Những thanh nhiên liệu phát xạ mạnh nhất là những thanh vừa mới bị
lấy ra khỏi lò phản ứng. Với những loại bức xạ thoát ra khỏi thanh nhiên
liệu đã cháy, mỗi lớp nước dày 7 centimet sẽ làm giảm một nửa lượng
phóng xạ của nó. Dựa trên báo cáo các mức hoạt động do tổ chức Ontario
Hydro cung cấp, hình dưới đây biểu diễn các khu vực theo mức độ nguy
hiểm trong bể với các thanh nhiên liệu còn mới:

Bơi xuống đáy bể, huých khuỷu tay của bạn vào hộp đựng nhiên liệu
mới và lập tức bơi ngược lên có lẽ cũng đủ để khiến bạn đi đời.
Tuy nhiên, bạn có thể bơi lâu tùy ý nếu chỉ bơi lòng vòng ở bên ngoài
ranh giới ngoài cùng – lượng bức xạ từ lõi có thể còn ít hơn liều lượng bức
xạ nền thông thường khi bạn đi dạo loanh quanh trên bờ. Trên thực tế, khi
bạn ở dưới nước, bạn sẽ được che chắn khỏi phần lớn các bức xạ nền. Ở
dưới bể nhiên liệu đã qua sử dụng, lượng bức xạ bạn nhận được thực tế còn
ít hơn khi bạn đi dạo trên phố.

Ghi nhớ: tôi là một họa sĩ vẽ truyện tranh.

Nếu nghe theo lời khuyên của tôi về độ an toàn quanh nguyên liệu hạt nhân thì
có lẽ bạn xứng đáng nhận những gì xảy ra với bạn.

Ấy là nếu mọi thứ diễn ra đúng như kế hoạch. Nếu lớp vỏ bọc các thanh
nhiên liệu bị ăn mòn, trong nước có thể sẽ xuất hiện một số sản phẩm phân
hạch. Chúng làm rất tốt công việc giữ cho nước luôn sạch, nên sẽ chẳng hại
gì nếu bạn bơi trong đó, nhưng nước này đã nhiễm xạ quá nhiều nên không
thể được cấp phép đóng chai đem bán.⦾
Ta biết rằng bơi trong một bể nhiên liệu đã qua sử dụng là an toàn bởi vì
thường xuyên có những thợ lặn làm công việc kiểm tra trong đó.
Tuy nhiên, những thợ lặn này phải hết sức cẩn thận.
Vào ngày 31 tháng 8 năm 2010, một thợ lặn đã lặn xuống bể nhiên liệu
của lò hạt nhân Leibstadt, Thụy Sĩ. Anh ta phát hiện ra một cái ống không
rõ chiều dài dưới đáy bể và liên lạc với giám sát viên để xin chỉ thị. Anh ta
được bảo đặt nó vào giỏ đựng dụng cụ của mình và đã làm như vậy. Do bị
át bởi tiếng bóng nước trong bể, anh ta đã không nghe thấy máy đo phóng
xạ của anh ta.
Khi giỏ đựng dụng cụ được kéo lên khỏi mặt nước, chuông cảnh báo
bức xạ của căn phòng kêu inh ỏi. Chính vì thế, cái giỏ bị ném xuống nước
còn anh thợ lặn lên khỏi bể. Liều kế đo lượng phơi nhiễm cho thấy toàn
thân anh ta bị nhiễm xạ cao hơn bình thường, còn lượng phóng xạ trên tay
phải vô cùng cao.
Cái ống đó hóa ra là ống bảo vệ của một thiết bị giám sát bức xạ trong
tâm lò phản ứng, có độ phóng xạ cao bởi dòng neutron. Nó đã vô tình bị rơi
ra khi thiết bị đó dừng hoạt động vào nãm 2006. Do chìm ở góc khuất của
bể nên không ai nhận ra nó trong suốt bốn năm.
Cái ống đó phát xạ mạnh tới mức nếu anh ta mà nhét nó gần cơ thể, như
quanh thắt lưng hoặc vào túi đeo vai thì có lẽ anh ta đã chết. May mắn là

nước đã bảo vệ anh ta, chỉ có tay – phần cơ thể kháng bức xạ tốt hơn nhiều
so với phần nội tạng rất nhạy cảm – phải nhận lượng lớn phóng xạ.

Vì thế, chỉ cần tuân thủ các quy tắc an toàn khi bơi, kết luận rút ra là
bạn sẽ có thể chẳng bị sao cả, miễn là đừng lặn xuống dưới đáy hoặc nhặt
bất kỳ thứ gì lạ.
Nhưng để chắc chắn, tôi đã liên lạc với một người bạn đang làm việc tại
một lò phản ứng nghiên cứu và hỏi xem anh ấy nghĩ điều gì sẽ xảy ra nếu
có ai đó cố gắng nhảy vào bơi trong bể chắn bức xạ của họ.
“Trong lò phản ứng của chúng tớ á?” Anh ấy ngẫm nghĩ giây lát. “Cậu
có thể sẽ chết khá nhanh, trước khi kịp chạm nước, do bị bắn.”

Những câu hỏi lạ lùng

(và gây lo lắng)

từ hộp thư

“Nếu… thì?”

#1

HỎI. Liệu có thể làm lạnh hàm răng của bạn
tới một nhiệt độ đủ để chúng sẽ vỡ tan ra
khi bạn uống một tách cà phê nóng được
không?
— Shelby Hebert

HỎI. Có bao nhiêu ngôi nhà bị cháy ở Mỹ mỗi
năm? Đâu là cách dễ nhất để tăng con số lên
một lượng đáng kể (15% chẳng hạn)?
— Vô danh

Máy thời gian theo phong cách
New York

HỎI. Tôi giả sử rằng khi du hành ngược thời
gian, bạn tới cùng một điểm trên bề mặt Trái
đất. Ít nhất cũng giống như trong phim Trở
lại tương lai (Back to the Future). Nếu vậy,
sẽ như thế nào nếu ban đầu bạn đứng trên
Quảng trường Thời Đại, New York, rồi quay
ngược thời gian trở lại 1.000 năm? 10.000
năm? 100.000 năm? 1.000.000 năm?
1.000.000.000 năm? chuyện gì sẽ xảy ra
vào tương lai 1.000.000 năm sau?
— Mark Dettling

ĐÁP.
1.000 năm trước

Manhattan đã được con người sinh sống liên tục trong vòng 3.000 năm
trước, và con người định cư lần đầu ở đây có lẽ là 9.000 năm trước.
Vào thế kỷ 17, khi người châu Âu tới, khu vực này là nơi sinh sống của
người Lenape.⦾ Họ là một liên minh lỏng lẻo của những bộ tộc sống những
nơi bây giờ là Connecticut, New York, New Jersey và Delaware.
Một nghìn năm trước, khu vực này có lẽ là nơi sinh sống của một nhóm
các bộ lạc tương tự, nhưng những người này đã sinh sống cả nửa thiên niên
kỷ trước khi tiếp xúc với người châu Âu. Họ khác xa những người Lenape
thế kỷ 17, cũng giống như giữa người Lenape thế kỷ 17 khác xa những cư
dân ở đó ngày nay.
Để thấy Quảng trường Thời Đại trông như thế nào trước khi có một
thành phố ở đó, ta hãy xem một dự án đáng xem mang tên Welikia, được
phát triển từ một dự án nhỏ hơn là Mannahatta. Dự án Welikia tạo ra một
bản đồ sinh thái chi tiết cảnh quan thành phố New York tại thời điểm người
châu Âu vừa tới.
Bản đồ tương tác này là một bức tranh tuyệt vời về một New York khác.
Vào năm 1609, Manhattan là phần một của cảnh quan gồm những ngọn đồi
trùng điệp, đầm lầy, rừng thưa, hồ và sông ngòi.
Quảng trường Thời Đại 1.000 năm trước có thể giống như Quảng
trường Thời Đại được mô tả bởi Welikia về mặt sinh thái. Nhìn sơ qua, nó
có lẽ giống như những khu rừng nguyên sinh vẫn có thể tìm thấy ở một số
vùng Đông Bắc Mỹ. Tuy nhiên, vẫn sẽ có những sự khác biệt đáng kể.
Có thể có nhiều động vật lớn hơn vào 1.000 năm trước. Những mảng
rừng già Đông Bắc rời rạc, chắp vá của vùng Đông Bắc ngày nay gần như
vắng bóng những loài ăn thịt lớn; ngoại trừ một lượng gấu, vài con sói xám

và sói đồng cỏ, và hầu như chẳng còn sư tử núi. (Mặt khác, số lượng hươu
lại bùng nổ hiện nay một phần là vì sự vắng mặt các loài ăn thịt lớn.)
Khu rừng già New York 1.000 năm trước có thể tràn ngập các cây dẻ
Mỹ. Trước khi dịch bệnh cháy lá diễn ra vào đầu thế kỷ 20, các khu rừng gỗ
cứng ở miền Đông Bắc Mỹ có khoảng 25% là cây dẻ. Đến giờ thì chỉ còn
lại các gốc dẻ thôi.
Bạn có thể đi qua những gốc cây đó trong rừng New England. Chúng
vẫn thường mọc ra cành mới, nhưng rồi cũng lại héo đi khi có bệnh. Một
ngày nào đó không quá xa, những gốc cây này cũng sẽ chết hết.

Sói thống trị trong các khu rừng, nhất là khi đi sâu vào nội địa. Bạn
cũng sẽ gặp sư tử núi và bồ câu rừng.⦾
Nhưng có một thứ bạn sẽ không thấy: giun đất. Không có con giun đất
nào ở New England khi dân di cư châu Âu tới. Để biết lý do của sự vắng
mặt này, ta hãy bước tiếp về quá khứ.

10.000 năm trước
Trái đất 10.000 năm trước vừa mới trải qua một thời kỳ lạnh giá kéo dài.

Những tảng băng lớn bao phủ New England đã tách ra. Khoảng 22.000
năm trước, cạnh phía Nam của mảng băng ở gần đảo Staten, nhưng 18.000
năm trước nó đã lui về phía Bắc qua khỏi Yonkers.⦾ Tại thời điểm chúng ta
ghé thăm, 10.000 năm trước, phần lớn mảng băng đã lùi qua biên giới
Canada ngày nay.
Những tảng băng đã ăn sâu vào lòng đất tới tận nền đá. Trong 10.000
năm tiếp theo, sự sống lan dần về lại phương Bắc một cách chậm rãi. Một
số loài Bắc tiến nhanh hơn những loài khác, nhưng khi người châu Âu đến
New England thì giun đất vẫn chưa quay trở lại.
Khi những lớp băng rút lui, những khối băng lớn vỡ ra và bị bỏ lại phía
sau.

Khi các khối băng này tan ra, chúng để lại những hố đầy nước trên mặt
đất gọi là các hồ lòng chảo. Hồ Oakland, ở gần đầu Bắc đại lộ Springfield
của hạt Queens chính là một cái như vậy. Những tảng băng cũng thả xuống
những khối đá mà chúng đã thu thập trong cuộc hành trình của mình, một
trong những tảng đá này, gọi là các tảng đá trôi dạt do băng (glacial
erratics), có thể được tìm thấy tại Central Park ngày nay.

Dưới lớp băng, những con sông do băng tan chảy dưới áp suất cao đã
tích tụ cát và sỏi khi chúng đi qua. Các trầm tích này tạo thành những rặng
gọi là các đồi hình rắn (esker) chạy vắt qua những khu rừng bên ngoài nhà
tôi ở Boston. Chúng cũng là tác giả của một loạt các địa hình kỳ lạ, bao
gồm cả những lòng sông hình chữ U dốc đứng độc nhất vô nhị trên thế giới.

100.000 năm trước
Thế giới 100.000 năm trước có thể xem là khá giống ngày nay.ơ⦾ Chúng ta
hiện đang sống trong một nguyên đại có nhiều kỷ băng hà biến đổi nhanh
theo xung nhịp, nhưng trong 10.000 năm gần đây khí hậu đã và đang trở
nên ổn định⦾ và ấm áp.

Một trăm ngàn năm trước, Trái đất ở gần cuối một kỷ tương tự có khí
hậu ổn định được gọi là gian băng Sangamon (Sangamon interglacial), và
có lẽ nó đã tạo điều kiện cho một hệ sinh thái phát triển có thể trông quen
thuộc với chúng ta ngày nay.
Địa hình bờ biển lại hoàn toàn khác biệt: các đảo Staten, Long,
Nantucket và Martha's Vineyard là những thềm đất đã bị ủi lên bởi những
tảng băng hình máy ủi. Một trăm thiên niên kỷ trước, những đảo này nằm
rải rác khắp vùng duyên hải.
Nhiều động vật ngày nay có thể có mặt trong những khu rừng đó –
chim, sóc, nai, chó sói, gấu đen – nhưng cũng chẳng có nhiều sự bổ sung
đáng kể. Để biết thêm về chúng, chúng ta hãy tìm hiểu về bí ẩn của loài linh
dương sừng nhánh.
Loài linh dương sừng nhánh hiện nay thực sự là một bí ẩn. Chúng là
những kẻ chạy nhanh – thực ra là nhanh hơn nhiều so với chúng cần trên
thực tế. Chúng có thể chạy tới tốc độ 88 km/h và duy trì tốc độ đó trên một
đoạn đường dài. Vậy mà những kẻ thù nhanh nhất của chúng, sói xám và
sói đồng cỏ, hầu như không vượt qua được tốc độ 88 km/h khi chạy nước
rút. Tại sao linh dương sừng nhánh lại tiến hóa để có tốc độ như vậy?
Câu trả lời là linh dương sừng nhánh đã tiến hóa trong một thế giới
nguy hiểm hơn thế giới của chúng ta nhiều. Một trăm ngàn năm trước,
những khu rừng Bắc Mỹ là nhà của loài Canis dirus (nghĩa là Chó sói tàn
bạo), Arctodus (Gấu mặt ngắn khổng lồ) và Smilodon fatalis (Hổ răng
kiếm), các loài này đều nhanh hơn và tàn khốc hơn nhiều những loài ăn thịt
hiện đại. Tất cả chúng đã biến mất trong một đợt tuyệt chủng xảy ra vào kỷ
Đệ Tứ, chỉ một thời gian ngắn sau khi loài người bắt đầu xâm chiếm đại
lục.⦾

Nếu quay lại thời điểm sớm hơn chút nữa, ta còn gặp thêm một kẻ săn
mồi đáng sợ khác.

1.000.000 năm trước
Một triệu năm trước, trước những giai đoạn băng hà lớn gần đây nhất, thế
giới khá là ấm áp. Đó là vào khoảng giữa kỷ Đệ Tứ; các thời kỳ băng hà lớn
đã bắt đầu từ vài triệu năm trước, nhưng đã có những khoảng thời gian tạm
im ắng giữa quá trình tiến và lùi của các dòng sông băng, và khí hậu thì
tương đối ổn định.
Đám thú săn mồi mà ta đã gặp trước đây, những loài chạy nhanh tới
mức săn được linh dương sừng nhánh, sẽ được bổ sung thêm một kẻ đáng
sợ, một loài linh cẩu chân dài trông hao hao những con sói ngày nay. Linh
cẩu chủ yếu sinh sống ở châu Phi và châu Á, nhưng khi mực nước biển hạ
xuống một loài đã vượt qua eo biển Bering tiến vào Bắc Mỹ. Bởi vì chỉ có
duy nhất loài linh cẩu này làm điều đó nên nó được đặt tên là
Chasmaporthetes, có nghĩa là “Kẻ đã thấy hẻm núi lớn.”
Tiếp theo, câu hỏi của Mark sẽ đưa chúng ta nhảy một bước lớn trong
lịch sử.

1.000.000.000 năm trước
Một tỷ năm trước, các mảng lục địa bị đẩy sát lại với nhau tạo thành một
siêu lục địa khổng lồ. Không phải siêu lục địa Pangea nổi tiếng mà là tiền
thân của Pangea, Rodinia. Lịch sử địa chất khá là chắp vá, nhưng suy đoán
tốt nhất của chúng ta về hình dạng của nó trông giống như hình dưới đây:

Valinor⦾. Vào thời Rodinia, nền đá ngay bên dưới Manhattan ngày nay
còn chưa được hình thành, nhưng nền đá sâu dưới đại lục Bắc Mỹ đã tồn tại
lâu rồi. Những phần đất liền tạo thành Manhattan ngày nay có lẽ là một
vùng nội địa nối liền với những phần bây giờ là Angola và Nam Phi.
Trong thế giới cổ đại này, không có thực vật hay động vật nào. Những
đại dương đã tràn đầy sự sống nhưng đó chỉ là những cơ thể sống đơn bào
đơn giản. Trên mặt nước phủ đầy những thảm tảo lam.
Những sinh vật khiêm nhường này lại là những kẻ giết chóc ghê gốm
nhất trong lịch sử sự sống.
Tảo lam, hoặc vi khuẩn lam, là những sinh vật quang hợp đầu tiên.
Chúng hấp thu carbon dioxide (CO2) và nhả ra khí oxy. Oxy là chất khí bay
hơi, nó làm sắt bị gỉ sét (oxy hóa) và làm gỗ cháy (oxy hóa mạnh). Khi
những vi khuẩn lam đầu tiên xuất hiện, oxy do chúng nhả ra lại là chất độc
đối với hầu hết những dạng sống khác. Cuộc tuyệt chủng này được gọi là
thảm họa oxy.
Sau khi vi khuẩn lam bơm đầy oxy độc hại vào khí quyển và nước của
Trái đất, nhiều sinh vật đã tiến hóa nhờ lợi dụng bản chất dễ bay hơi của khí
này để kích hoạt những quá trình sinh học mới. Chúng ta chính là con cháu
của những sinh vật đầu tiên thở bằng oxy đó.

Nhiều chi tiết lịch sử trên đây vẫn còn chưa chắc chắn, bởi vì khó mà tái
tạo lại được thế giới một tỷ năm trước. Nhưng câu hỏi của Mark còn đưa
chúng ta tới địa hạt thậm chí còn kém chắc chắn hơn: tương lai.

1.000.000 năm tới
Cuối cùng, loài người có thể sẽ diệt vong. Không ai biết khi nào,⦾ nhưng
không có sự sống bất diệt. Có thể chúng ta sẽ di cư sang những hệ sao khác
và sẽ tiếp tục sống hàng tỷ năm hoặc lâu hơn nữa. Có lẽ nền văn minh sẽ
sụp đổ, tất cả chúng ta sẽ không chống đỡ nổi nạn đói và bệnh tật và cuối
cùng trở thành thức ăn cho mèo. Có thể chúng ta đều sẽ bị giết bởi những
con nanobot ngay sau khi đọc những dòng này. Không có cách nào để biết
cả.
Một triệu năm là khoảng thời gian rất dài. Dài hơn vài lần thời gian
Homo sapiens tồn tại và dài hơn hàng trăm lần thời gian loài người có chữ
viết. Sẽ hợp lý hơn nếu giả định rằng dù bất kể câu chuyện về con người có
diễn ra thế nào đi chăng nữa, nó sẽ bước ra khỏi trạng thái hiện nay trong
một triệu năm tới.
Không có chúng ta, những quá trình địa chất của Trái đất sẽ biến đổi tất
cả. Mưa gió và cát bụi sẽ bào mòn và chôn vùi những dấu vết của nền văn
minh thuộc về chúng ta. Biến đổi khí hậu do con người gây ra có thể sẽ trì
hoãn kỷ bãng hà tiếp theo, nhưng chúng ta không thể làm chu kỳ băng giá
đó dừng lại. Cuối cùng, những dòng sông băng sẽ lại xuất hiện. Một triệu
năm sau, sẽ có rất ít sản phẩm nhân tạo còn tồn tại.
Di sản lâu dài nhất của chúng ta có lẽ là lớp nhựa mà chúng ta đã rải lên
khắp hành tinh. Hút dầu lên, chế biến nó thành polyme bền và khó phân

hủy, sau đó đem rải chúng khắp bề mặt Trái đất, chúng ta đã để lại một đặc
điểm nhận dạng lâu bền hơn bất kỳ thứ gì khác chúng ta đã tạo ra.
Nhựa có thể sẽ bị băm nhỏ và đem chôn, và có lẽ một số vi khuẩn có thể
sẽ học được cách tiêu hóa chúng, nhưng rất có thể, tron...