Bí Ẩn Tuổi Thơ
Maria Montessori
Nguyên tác: Il segreto dell'infanzia
Người dịch: Nghiêm Phương Mai
Dịch theo bản Anh ngữ: The Secret of Childhood của Barbara Barclay
Carter, (1998), Sangam Books Limited, U.K.
Nhà xuất bản: NXB Tri Thức
Kích thước: 12 x 20cm
Số trang: 382 trang
Ngày xuất bản: 2015
∞ ∞ ∞ ∞ ∞
Thực hiện ebook: Bố & Mẹ Bủm Xì
Ngày hoàn thành: 17-06-2017
Nguồn: http://tve-4u.org

Maria Montessori (1870-1952)

Maria Montessori sinh ra ở Chiaravelle, nước Ý, và mất tại Noordwijk,
Hà Lan. Bà là phụ nữ đầu tiên tốt nghiệp Y khoa Đại học Rome (1894). Năm
1899, bà bắt đầu nghiên cứu về các vấn đề giáo dục trẻ, dựa theo một số khái
niệm do bác sĩ E. Seguin khởi xướng. Bác sĩ Montessori nhận thấy các
phương pháp thử nghiệm thành công đối với các trẻ em có khuyết tật về tâm
thần cũng có thể áp dụng cho trẻ em bình thường. Bà bắt đầu làm việc với trẻ

em tại các trường tư và công lập ở Roma và nhận được sự ủng hộ nhiệt tình
của giới cải cách. Từ 1900 đến 1907, Maria Montessori giảng dạy về khoa
Giáo dục nhân chủng học tại Đại học Roma và được bổ nhiệm làm thanh tra
các trường học (1922) của nhà nước tại Ý. Bà viết sách về giáo dục mà bà đã
khai triển. Bà thực hiện nhiều khóa huấn luyện cho các giáo viên ở Tây Ban
Nha, Ấn Độ, Anh và Hà Lan. Ngày nay, hệ thống giáo dục mang tên bà do tổ
chức Association Montessori Internationale (AMI) đại diện và giám sát, có
mặt tại hơn 100 quốc gia trên thế giới đã góp phần tạo dựng một nền tảng
thiết yếu và đích thực cho việc giáo dục trẻ nhằm xây dựng một thế giới hòa
bình và tiến bộ cho con người.


Dành tặng Mẹ Hiền Kính Yêu,
Thương tặng các con VT, VL và gia đình
cùng tất cả trẻ em Việt Nam

Mục lục
Lời tựa
Dẫn nhập
Phần I PHÔI THAI TINH THẦN
Chương 1 ĐỨA TRẺ NGÀY NAY
Chương 2 PHÔI THAI TINH THẦN
Chương 3 TRÍ TUỆ ĐANG HÌNH THÀNH
Chương 4 NHỮNG VIỆC NGƯỜI LỚN GÂY TRỞ NGẠI
Chương 5 NHỊP ĐIỆU
Phần II GIÁO DỤC MỚI
Chương 1 VAI TRÒ CỦA NHÀ GIÁO
Chương 2 PHƯƠNG PHÁP CỦA CHÚNG TÔI
Chương 3 NHỮNG ĐIỀU ĐÃ ĐƯỢC KHAI TRIỂN THÊM
Chương 4 NHỮNG LỆCH LẠC TÂM THẦN
Phần III ĐỨA TRẺ VÀ XÃ HỘI
Chương 1 HOMO LABORANS - CON NGƯỜI LAO ĐỘNG
Chương 2 ĐỨA TRẺ TRONG VAI TRÒ CHỦ NHÂN

Lời tựa
Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com
Nguyên tác tiếng Ý cuốn Bí ẩn tuổi thơ của bác sĩ Maria Montessori xuất
bản lần đầu tiên năm 1936. Ngày nay, nếu không lưu ý rằng bác sĩ Maria
Montessori sinh ra và lớn lên tại Âu châu cuối thế kỉ 19 “đầu thế kỉ 20, độc
giả có thể sẽ bỡ ngỡ vì văn phong, ngôn từ và cách diễn đạt tư tưởng của tác
giả.
Có lẽ điều này không có gì đáng ngạc nhiên, vì tự thân mỗi con người là
kết quả của thời đại và môi trường, nơi họ sinh ra và lớn lên.
Xuyên qua lớp vỏ văn phong mang đậm sắc thái của một con người sinh
trưởng ở nơi đạo Công giáo Roma ảnh hưởng đến mọi sinh hoạt hằng ngày
của xã hội, cái cốt lõi thâm thúy có giá trị đại đồng và có tính khai phá của
đường lối giáo dục trẻ thơ của bác sĩ Maria Montessori ngời sáng với những
nguyên tắc giáo dục mang tính phổ quát mà nền tảng là những quan sát và
phân tích khoa học khách quan.
Với bác sĩ Maria Montessori, có lẽ quan niệm thần học về Thiên Chúa vô
hình “nhập thể” mang lấy thể xác và thân phận con người để cứu rỗi nhân
loại khỏi Tội tổ tông ngõ hầu phục hồi bản chất nguyên thủy cao trọng của
con người, kẻ mang hình ảnh của Thiên chúa, là một tư tưởng khá quen
thuộc. Maria Montessori đã sử dụng ý niệm “nhập thể” này để đề cao vai trò
rất cao quý của trẻ thơ là “Cha của Con người” do tiềm năng vô song của
đứa trẻ có thể đổi mới nhân loại.
Maria Montessori đồng thời cũng nhấn mạnh đến bản chất sâu sắc của
đứa trẻ dưới sáu tuổi, khi “tâm thức hấp thụ” (hay trí tuệ thấm hút) của đứa
trẻ hoàn toàn khác biệt với trí óc của người lớn. Cái tâm thức này có khả
năng tiếp thu tất cả những gì xung quanh nó để kiến tạo nên cá tính của đứa
trẻ. Dù các “giai đoạn mẫn cảm” này có tính đoản kì, chồng qua, đôi khi khó
nhận ra, chúng lại có tầm quan trọng tiên quyết về mặt định hình nhân cách
và cá tính của trẻ sau này.
Maria Montessori đưa ra quan điểm rằng chúng ta cần cung cấp cho đứa
trẻ một “môi trường dược chuẩn bị” với đầy đủ các yếu tố thiết yếu cho sự tự
kiến tạo của trẻ. Trong môi trường này, các học cụ đều mang tính phản hồi,
qua một cơ chế “tự kiểm tra sai lầm” giúp trẻ tự diều chỉnh, tự xác định sự
thành công và tiến bộ của bản thân mà không cần đến sự can thiệp của người
lớn. Nhờ vậy đứa trẻ tự quyết định, tự giải quyết thách thức, do đó củng cố ý
chí và gia tăng lòng tự tin và tự trọng.

Trong “môi trường được chuẩn bị”, sự “bình thường hóa” là một quá trình
tự nhiên xảy ra, mang lại một trạng thái thăng bằng về trí tuệ, thể chặt và tinh
thần khi đứa trẻ có cơ hội được tự do vận động, hoạt động hồn nhiên và tự
phát để thỏa mãn các nhu cầu của trẻ.
Độc giả đôi khi cũng sẽ gặp thuật ngữ “thiên nhiên-trên-thiên nhiên”
(supranature), với cụm từ này, Maria Montessori muốn nói đến những gì đã
được thêm vào, khuếch trương hay triển khai từ thiên nhiên, về mặt văn hóa,
xã hội và khoa, học kĩ thuật, dọ biến đổi của nhu cầu, tri thức và sức sáng tạo
theo tiến hóa của con người.
Hơn 100 năm qua cũng như hiện nay, triết lí và phương pháp giáo dục
Montesssori được thử nghiệm và kiểm chứng từng giờ, từng phút khắp địa
cầu, từ Ngôi Nhà của Trẻ ở New York hay Paris đến Làng Trẻ Tây Tạng ở
Dhamrasala hay ngôi trường làng các trại tị nạn ở Phi châu, từ những trung
tâm cho trẻ em của những cộng đồng thổ dân ở Torres Strait của Úc châu
cho đến các trường mẫu giáo ở Hàng Châu hay ở Thái Lan. Điều này cho
thấy các thuật ngữ xem chừng như lạ lẫm trong các tác phẩm của Maria
Montessori đã trở thành kinh điển quen thuộc cho giới quan tâm đến việc
giáo dục trẻ em trên thế giới; chúng không hề là rào cản đối với những ai
muốn tìm hiểu và áp dụng đường lối giáo dục Montessori. Lối giáo dục này
hiện nay đã được nghiệm chứng bởi các khám phá mới nhất do các nghiên
cứu khoa học về phát triển não bộ, về thần kinh học, về tâm lí học và di
truyền học v.v.
Dịch giả đã cố gắng trung thành với nguyên tác, về nội dung và về văn
phong đặc thù của Maria Montessori. Hiểu rõ một số thuật ngữ thường gặp
trong các tác phẩm của bà sẽ giúp độc giả tiếp cận dễ dàng hơn với tư tưởng
của bác sĩ Maria Montessori.
Chúng tôi cảm ơn bà Sandra Girlato, Giám đốc và giảng viên Trung tâm
Huấn luyện của AMI tại Toronto (Canada) đã viết lời dẫn nhập cho bản dịch
và góp phần lí giải một số thuật ngữ của Maria Montessori. Chúng tôi cảm
ơn nhà giáo Phạm Toàn đã góp ý và hỗ trợ một phần trong việc hiệu đính, và
cảm ơn Nhà xuất bản Tri thức, đặc biệt là Ban biên tập đã làm việc rất cẩn
trọng trong vai trò của mình.
Mong rằng các tác phẩm của Maria Montessori, được giới thiệu rộng rãi
đến độc giả qua các bản địch do Nhà xuất bản Tri thức xuất bản, sẽ đem đến
cho độc giả những kiến giải độc đáo và mở ra hướng đi mới cho nền giáo
dục trẻ em của chúng ta.
Nghiêm Phương Mai

Dẫn nhập
Tôi đọc quyển II segreto deiv irifanzia (Bí ẩn tuổi thơ) ở tuổi 15. Bản
nguyên tác bằng tiếng Ý là một quyển sách đã thay đổi cuộc đời tôi. Lời văn
thấm sâu vào tâm hồn non trẻ của tôi và thúc giục tôi tiến bước, đem đến cho
tôi niềm hi vọng rằng đã có người hiểu được trẻ thơ, hay hơn thế nữa, đã có
kẻ hiểu được nhân loại. Tôi còn nhổ đã cảm thấy mình phải đọc lại quyển
sách ngay khi vừa đọc xong, bởi mỗi chữ, mỗi đoạn đều mang ý nghĩa sâu
sắc mà tôi không thể nắm bắt hết được nếu chỉ đọc qua một lần. Tác giả, bác
sĩ Maria Montessori được biết đến là nữ bác sĩ đầu tiên ở Ý, nhưng điều
quan trọng hơn là với tác phẩm này, bà nổi bật trong vai trò của một nhà
khoa học nghiên cứu sự phát triển của con người nhằm mục đích đem đến
những môi trường bảo vệ và nâng cao con người đang tăng trưởng.
Chín năm sau, tôi gặp Renilde Montessori, cháu nội gái trẻ nhất của bác sĩ
Maria Montessori, và bắt đầu hành trình tìm hiểu về Montessori của mình.
Renilde là người đã hướng dẫn tôi ngay từ ban đầu, cho tôi cơ hội trực tiếp
không những để thấu hiểu phương pháp của Montesssori mà còn để hiểu
được người phụ nữ đằng sau phương pháp ấy, bà nội của bà. Renilde là
người bạn và là cố vấn tin cậy của tôi, cả về phương diện nghề nghiệp lẫn
phương diện cá nhân, khi khai mở thế giới Montessori cho tôi. Tôi tiếp tục
sự nghiệp của bà tại Trung tâm Foundation for Montessori Education ở
Toronto, Canada, và luôn biết ơn bà đã cho tôi cái thoáng nhìn hiếm hoi vào
thế giới Montessori từ một góc độ sâu xa và riêng tư. Renilde qua đời năm
2012, do đó đề tặng lời dẫn nhập này đặc biệt cho bà là điều thích đáng.
Tác phẩm cơ bản này (Bí ẩn tuổi thơ) được xuất bản lần đầu vào năm
1938, nó giúp độc giả biết được những điều bí mật: những bí mật có thể
quan sát được bởi người quan sát kiên nhẫn, khách quan, quan tâm và nhân
ái. Thật vậy, cuốn Bí ẩn tuổi thơ trình bày các nguyên tắc mấu chốt của triết
lí Montessori. Phần đầu của quyển sách đưa ra rất nhiều bằng chứng khoa
học và tâm lí cần thiết để đưa trẻ thơ vào vị trí của một nguồn lực được khảo
sát và kính trọng. Đối với một sinh linh chỉ được xem là một sự phóng to,
Montessori khẩn cầu chúng ta nên tỏ ra “tôn kính bậc thầy của sáng tạo”.
Ngày nay, chúng ta vẫn còn vất vả để tìm hiểu tất cả những sự kiện khoa học
xung quanh đứa trẻ sơ sinh. Bé thật đẹp đẽ, thật dễ thương, thật ngây thơ,
thật mê hoặc đến nỗi chúng ta chóng quên rằng đằng sau dáng vẻ non nớt
bên ngoài của nó là một sức mạnh nội tại tương tự nền móng của những đá
tảng nguyên khối hay nền tảng của những nền văn minh lớn.
Có lẽ chính việc là một bác sĩ y khoa đã cho phép Montessori mô tả các
thời kì mẫn cảm ở đứa trẻ đang lớn. Ngày nay chúng ta có thể chọn các từ

ngữ khác nhau để bàn luận về các bản năng nhất thời đã khiến con người
đang phát triển được thúc đẩy hướng đến các sinh hoạt đã ấn định. Khoa học
thần kinh hiện đại tập trung vào các cơ hội cho phép trẻ sơ sinh được biến
đổi từ một khối điện năng khuếch tán với những phản ứng tổng quát đối với
thế giới bên ngoài thành một đứa trẻ sẽ có khả năng hoạch định và thực hiện
những hành động đặc thù có ý thức tác động lên thế giới xung quanh. Bác sĩ
Montessori đã suy luận nhiều về cái tri thức này trước khi người ta có thể
chứng minh được nó bằng khoa học kĩ thuật, và bà còn tuyên bố rằng đứa trẻ
có một tâm thức hoàn toàn khác người lớn - đó là tâm thức hấp thụ. Sự tôn
trọng mãnh liệt sự sống của con người, mối quan tâm sâu sắc đến sự hỗ trợ
cho phát triển con người và các kĩ năng của một quan sát viên khoa học đã
cung cấp cho bà bằng chứng về đời sống nội tâm và quá trình tự hình thành
của đứa trẻ.
Bác sĩ Montessori cho chúng ta mục đích để suy tư và động lực để hành
động. Bà cho thấy con trẻ của loài người không sinh ra trong thế giới với sự
hiểu biết về cách để sống hay để là thành viên của một cái gì đó. Không như
các con non của các loài khác luôn tuân thủ các định luật về bản năng và có
đời sống được chỉ đạo bởi đường lối gián tiếp của sự chuyên hóa, con trẻ của
chúng ta hoàn toàn nguyên sơ khi sinh ra, sẵn sàng sáng tạo ra khả năng mới,
và được thiên nhiên khéo léo phú cho những tiềm năng độc đáo. Con trẻ của
chúng ta là những bậc thầy xây dựng nên bản thân và tập thể, bởi con trẻ là
niềm hi vọng của cái sẽ đến. Hãy tưởng tượng rằng với mỗi đứa trẻ, chúng ta
được chúc phúc bởi vì một thế hệ mới đã sinh ra, một viễn tượng mới trở
thành khả dĩ và một lịch sử mới có thể được khám phá. Là người lớn, chúng
ta phải tôn kính vì đấng cứu tỉnh của chúng ta đang đi giữa chúng ta trong
hình hài của trẻ sơ sinh. Sự tôn kính không phải do mù lòa như niềm tin của
những kẻ chìm đắm trong sự ngu dốt, nhưng phải được thấm nhuần hiểu biết
về cách phát triển của con người mới này. Chúng ta phải nhận ra các tiềm
năng của trẻ sơ sinh, như thể nó là một kẻ hành hương với hành trang cần
thiết để hoàn tất một hành trình đặc biệt. Là người lớn, chúng ta có trách
nhiệm đối với hành trình vĩ đại này, và trách nhiệm đó là có được kiến thức
và hiểu biết về trẻ sơ sinh, về trẻ thơ, và hơn nữa là có phương tiện để hỗ trợ,
che chở và tạo ra những môi trường có chuẩn bị cần thiết mà từ đó đứa trẻ sẽ
tìm được những chất liệu thiết yếu để hoàn tất công việc của nó: đó là công
việc sáng tạo ra một con người độc lập bên trong một thế giới của tương
quan.
Con người, kẻ chinh phục vĩ đại, nhà ngôn ngữ học tuyệt vời và kẻ sáng
chế phi thường, trong thời kì sơ sinh, lại yếu kém hơn mọi loài khác, bị lệ
thuộc và đòi hỏi sự chú ý và chăm sóc kĩ lưỡng. Tuy nhiên, từ một khởi đầu
chậm chạp như thế, chúng ta thấy con người cuối cùng trở thành kẻ biến đổi

thế giới của chính nó và thế giới tự nhiên. Những khởi đầu thanh đạm tương
phản với các sự chinh phục tối hậu của nó. Bác sĩ Montessori chỉ ra rằng
“người lớn chúng ta được giàu có bởi chúng ta là những kẻ thừa kế của trẻ
thơ; kẻ đã đem lại các nền tảng của đời sống từ cái không có.” Con người đã
hoàn tất mà ta hầu như khó nhận ra được, đã sử dụng các sáng tạo trọng yếu
nhất ở giai đoạn đầu đời trong sáu năm đầu tiên của cuộc đời của nó. Và sự
sáng tạo quan trọng nhất, cái sẽ không bao giờ có thể hoàn thành trở lại trong
đời người, đó là sự sáng tạo để trở thành một con người của không gian, thời
gian và văn hóa của nó. Không một loài nào, không một động vật nào, không
một sinh vật nào có thể làm được như vậy. Sự xây dựng độc đáo và xuất sắc
này tạo nên mối quan hệ của con người đối với chính nó và với những kẻ
xung quanh trong suốt phần còn lại của cuộc đời nó. Sinh linh bé nhỏ, trẻ sơ
sinh, có vẻ yếu ớt, thực ra có sức lực để phát triển tất cả các phẩm chất thiết
yếu để đồng hành với những kẻ khác. Thiên nhiên, vĩ đại và tinh thông, ban
cho trẻ sơ sinh với bề ngoài tuy mong manh, nhưng sâu thẳm bên trong, một
quyền năng phát triển bản thân và khả năng biến đổi cả nhân loại.
Nếu trẻ thơ là kẻ sáng tạo, thì chúng ta là người lớn phải cung cấp những
phương tiện mà qua đó vị thần linh này có thể hoàn thành sứ mệnh trần gian
của mình. Không mù quáng như thành viên của một giáo phái, không thụ
động như kẻ kinh ngạc bên đường, không khờ dại như những kẻ thiếu hiểu
biết, hay ngu dốt như những kẻ không hiểu rõ, nhưng là những người ủng hộ
một quá trình luôn lặp lại với từng con người mới. Bác sĩ Montessori nhắc
chúng ta rằng “nay chính người lớn là một thành phần của môi trường của
trẻ thơ; người lớn phải tự điều chỉnh theo các nhu cầu của đứa trẻ nếu
không muốn mình là một chướng ngại cho trẻ và không muốn thay thể đứa
trẻ trong các hoạt động thiết yếu cho sự tăng trưởng và phát triển.”
Con trẻ hấp thụ và không phân tích những cái xung quanh chúng, bởi
chúng đang trong thời kì của tâm thức hấp thụ. Montessori thúc giục chúng
ta nên hiểu rằng đấy là “một Cuộc sáng tạo đang luôn luôn trong quá trình
hiện thực hóa, một năng lượng xây đựng luôn luôn mới mẻ, một sự lao động
nhập thể của tinh thần không ngừng nghỉ. Do đó cá tỉnh con người tự hình
thành chính nó, giống như phôi thai (thể chất), và đứa trẻ trở thành đấng
sáng tạo ra con người, là cha mẹ của con người”. Đứa trẻ đang trong quá
trình tự kiến tạo. Thời kì này sẽ luôn được khắc sâu trong tiểu sử của mỗi
người. Trong cuộc đời của mình, chúng ta sẽ không bao giờ viết lại được
chương sách này, bởi phần lớn, chúng ta hầu như không hề ý thức được cái
đã viết trong bản hồ sơ lưu lại vĩnh viễn này. Vậy mà sự hiện hữu của thời kì
này lại ảnh hưởng lên mỗi chi tiết, mỗi quyết định và mỗi khía cạnh trong cá
tính của chúng ta.

Chính trong thời kì đầu tiên này mà đứa trẻ cần một môi trường rộng lớn
hơn ở nhà. Trong khi cuộc sống gia đình cung cấp các yếu tố cần thiết cho sự
gắn bó đầu tiên của trẻ với thế giới, bây giờ trẻ cần hoàn thành phần hành
trình chỉ có thể hoàn tất bằng cách ở chung với những kẻ không có quan hệ
với nó, kẻ không nhất thiết chấp nhận nó một cách vô điều kiện, kẻ sẽ không
hoàn toàn chịu sự sai khiến của nó, nhưng hẳn sẽ cho nó những cơ hội trao
đổi về mặt xã hội. Nó phải ở một nơi có thể giúp cá thể hòa nhập vào tập thể.
Vì vậy nó phải vào một môi trường đã được phát triển một cách đặc biệt và
khoa học - đó là Ngôi Nhà của Trẻ (La Casa del Bambini).
Người lớn phải ngày càng ý thức hơn về các môi trường nơi trẻ con của
mình sẽ sinh sống, học tập, và quan trọng nhất là nhận thức được rằng những
điều xảy ra trong những môi trường đầu tiên này không trở thành một lớp
đắp hời hợt bên trên tâm lí của trẻ, nhưng chúng sẽ vẫn tồn tại như một yếu
tố sâu sắc bên trong chính bản ngã của đứa trẻ.
Ngôi Nhà của Trẻ không phải là một thiết kế ngẫu nhiên, dựng lên một
cách tùy tiện với sự áp đặt chủ quan. Ngược lại, Ngôi Nhà của Trẻ là một
không gian được suy tính, cân nhắc kĩ lưỡng. Tôi quả quyết rằng không phải
vô lí khi cho rằng Ngôi Nhà của Trẻ, với thiết kế thông minh, là một nơi ẩn
náu cho đứa trẻ từ ba đến sáu tuổi. Theo thời gian, không gian và theo từng
nền văn hóa, Ngôi Nhà của Trẻ đã tự chứng minh là chốn an toàn nuôi
dưỡng cái linh hồn của thể chất, trí khôn và tâm linh của đứa trẻ. Có phải bác
sĩ Montessori đã thiết lập nên khung cảnh này không? Không, hoàn toàn
không, chính trẻ em đã và đang lập ra nó, nhưng chính thiên tài của bác sĩ
Montessori đã nhận ra cái mà trẻ em đang tìm kiếm và bà đã đáp ứng các
nhu cầu của trẻ. Bác sĩ Montessori, không phải với trí óc của một thuyết lí
gia, mà với trí tuệ và tinh thần của một khoa học gia; luôn kiên nhẫn, khách
quan, nhũn nhặn và đầy khiêm tốn, đã tìm cách học hỏi từ đối tượng bà đang
quan sát và đã có thể khám phá ra những phẩm chất bị ẩn giấu trong con
người đang lớn cho đến lúc được bà nhận ra. Thực vậy, qua hành động độc
đáo là cung cấp những môi trường tối ưu cho trẻ em, bác sĩ Montessori đã
cho chúng ta thấy rằng đạo đức là đóng góp vào sự hoàn thiện hóa nhân loại.
Nếu chúng ta nhận ra cái tiềm năng nằm trong thời thơ ấu, chúng ta có thể
bắt đầu quá trình thay đổi cái dòng lịch sử của chính chúng ta và của những
kẻ sẽ đến sau chúng ta trong thế giới này. Renilđe Montessori, trong bài
“Educateurs sans Frontières” (Giáo dục không biên giới) đã khẳng định
“Hãy nhìn đứa trẻ, hãy theo chấn đứa trẻ, cùng với trẻ vâng theo các lời
hướng đẫn nội tại của trẻ; cung cấp những môi trường nơi trẻ có thể tăng
trưởng mạnh mẽ, phát triển và hoàn tất cái tiềm năng phi thường và vô biên
của nó ví lời tiên đoán về một tương lai lành mạnh cho giống loài của chúng
ta nằm chính bên trong đứa trẻ“.

Điều mà bác sĩ Montessori đã nhìn thấy là một quang cảnh có hệ quả khó
quên, thật rõ ràng đến nỗi bà thay đổi cả cuộc đời của mình để tranh đấu cho
quyền lợi của tất cả trẻ thơ, tự cống hiến cho nhiệm vụ đánh thức trong tất cả
chúng ta khả năng để nhìn thấy. Bà nói, “Trẻ thơ là cha mẹ của con người“.
Cái chúng ta cần để hiện hữu như những con người có năng lực, thành công
và hiệu quả trên hành tinh này, đang sinh sống và lao động bên trong cái
kiến trúc của con người, nơi kết hợp sự đồng dạng với sự đa dạng, là cái đã
khởi sự từ lúc mới sinh ra đến năm sáu tuổi. Mỗi đứa trẻ phải sáng tạo ra
chính cơ thể, chính trí tuệ và chính tinh thần của nó. Mỗi đứa trẻ đứng ồ khởi
đầu của cuộc đời của nó. Montessori nói, “Đứa trẻ không đơn thuần là khởi
đầu của một cơ thể con người, hay chỉ là khởi đầu của linh hồn một con
người. Đứa trẻ đứng ở cái điểm nơi mà tất cả những gì con người thật sự là
và phải là có thể được bộc lộ - thậm chí một cách dễ dàng và đẹp đẽ.” (Hội
thảo Montessori Quốc tế, London).
Đứa trẻ sẽ không mãi mãi là kẻ ba tuổi nhưng một ngày kia sẽ là một
người lớn ba mươi, bốn mươi và năm mươi tuổi. Tất cả chúng ta đều suy
nghĩ, vì đó là bản chất của chúng ta, nhưng chúng ta phải ý thức được rằng
suy nghĩ của chúng ta có thể bị lệch lạc, méo mó, đồng bộ hay bị định kiến,
vậy mà, phẩm chất đời sống của chúng ta và của con cái chúng ta sẽ dựa trên
phẩm chất tư duy của chúng ta một cách trực tiếp và sâu sắc. Chúng ta phải
hoàn hảo trong tư tưởng, bởi vì tư tưởng của chúng ta biến thành lời nói, và
lời nói thành hành động, và hành động thành thói quen và thói quen thành cá
tính; và trong cuộc đời này, tất cả cái ta có là cá tính bởi chính cá tính quyết
định vận mệnh của chúng ta. Vì thế, người làm công tác giáo dục là một con
dao hai lưỡi, chúng ta là những kẻ với tất cả sự hoàn hảo và bất toàn của
mình, với tất cả tiềm năng mà cũng với tất cả thất bại của chúng ta. Nay
chúng ta đã chọn ở với con người mới, con người non trẻ hiện hữu trong
tiềm năng của nó. Chuẩn bị môi trường hữu hình hoàn hảo là chưa đủ, mà
chúng ta còn phải chuẩn bị môi trường phí vật thể nữa. Môi trường hữu hình
cụ thể, các sinh hoạt khác nhau, với rất nhiều món đồ, vật liệu đã được chế
tạo ra: những món thủ công, bàn ghế, kệ tủ, cả căn phòng nữa, với cửa sổ và
cửa ra vào. Những thứ chúng ta có thể xây đựng, mua, sơn, sửa, lau chùi và
đánh bóng. Chúng tạ biết rất nhiều về những gì mà một môi trường được
chuẩn bị nên có: bao nhiêu khu vực cụ thể cần phải có giữa các bức tường,
loại sách phải để trên kệ, hay cả những từ ngữ nào là cần lưu lại. Cái phần
hữu hình là cái chúng ta thấy, nhưng nó không hẳn là thành phần xác định sự
thành công của đứa trẻ trong không gian đó, bởi có một yếu tố mạnh mẽ hơn
bên dưới bất cứ điều gì có giá trị về mặt vật chất, và đó chính là môi trường
phi vật thể. Cái phi vật thể sẽ trở thành nhân tố hỗ trợ sự phát triển lành
mạnh và toàn diện của đứa trẻ.

Là người lớn trong thế giới của đứa trẻ, dù với tư cách nhà giáo hay cha
mẹ, cô hay thím, chú hay bác, hay dì, cậu, bạn bè, hàng xóm hay ngay cả
những người xa lạ, chúng ta sẽ có một trong những ảnh hưởng lớn nhất lên
tính khí của đứa trẻ. Montessori nó Ị, “Chúng ta thấy người lớn đã bỏ thời
thơ ấu của họ lại sau lưng nhưng lại tự đặt vấn đề làm sao đề giáo dục đứa
trẻ về mặt đạo đức và tôn giáo. Việc đào tạo chuẩn bị người thầy (người lớn)
trong trường hợp này, có tầm quan trọng sâu sắc, bởi người ấy cố tinh luyện
về mặt lương tâm hay không? và giả dụ nếu người ấy có lương tâm, họ có
biết những con đường của kỉ luật nội tâm, qua đó ân lành lan tòa bằng chính
các suối nguồn của nó hay khống. Tất cả chúng ta đều tin rằng chúng ta có
đạo đức và lương tâm nhạy cảm; tuy nhiên rõ ràng là chúng ta chưa đạt
được mức tỉnh tế như thế, để có được sự nhạy bén đặc biệt này với sự tành
mạnh của lương tâm song song với sự nhạy cảm bên ngoài”. (Bài thuyết
trình ở Khóa Huấn luyện Montessori Quốc tế Đầu tiên).
Tất cả trẻ em sẽ cho chúng ta những “sự bất ngờ về tính cá nhân”. Trẻ em
thật thà, cởi mở và linh động. Chúng thiết tha sôi nổi, tràn đầy từ tâm và
đồng cảm sâu sắc hơn bất cứ người lớn nào. Nếu người lớn chúng ta, ít nhất
không ngăn cản tinh thần vui tươi, và sự chính trực không khoan nhượng của
chúng, chúng ta có thể sẽ học được nhiều điều từ trẻ thơ. Trẻ em làm bạn dễ
dàng và nhanh chóng, chúng không phân biệt màu da, tôn giáo, địa vị xã hội,
khuyết tật hay yếu kém. Chúng dường như không để ý đến quá trình mà mỗi
em đang thực hiện, mà chỉ giúp đỡ khi cần thiết và tán dương sự thành công
của người khác, chúng chưa phải là người lớn bị thu nhỏ nhưng là sự hứa
hẹn của một đời sống tốt hơn với sự huy hoàng của nó. Nếu chúng ta theo
dõi trẻ em trong một môi trường đặc biệt đã được tạo ra cho riêng chúng,
chúng ta sẽ thấy có hi vọng cho nhân loại. Montessori thúc giục chúng ta,
“Người lớn, không ý thức về sự lao động bí ẩn nậy, có thể phá tan hình mẫu
tiên khởi trong tâm thức của đứa trẻ, như biển cả khi tràn vào bờ cát sẽ
mang theo tất cả những lâu đài cát, khiến những kẻ xây lâu đài trên cát phải
luôn bắt đầu lại từ đầu”.
Chúng ta biết rằng bất cứ điều gì còn lưu lại như một năng lượng bị sai
hướng sẽ mãi mãi giống như một sợi dây điện đang tải điện, bắn ra một cách
vô ích, làm khổ kẻ xung quanh, chúng ta biết rằng những thòi kì mẫn cảm bị
bỏ đói kích thích sẽ khiến con người luôn thiếu dinh dưỡng, không bao giờ
có khả năng tiếp nhận thức ăn tinh thần ở bất cứ bình diện phát triển nào
khác; chúng ta cũng biết trẻ em bị tổn thương sẽ tiếp tục quậy phá như đó là
cách hành xử của chúng. Chúng ta hiểu rằng những trẻ em thiếu động lực
cần thiết để tương tác với môi trường và sợ hãi môi trường sẽ khó phát triển
và không thích ứng được về mặt xã hội; William Blake tuyên bố, “Nếu các

cánh cửa nhận thức được thanh tẩy, mọi thứ sẽ hiện ra cho con người đúng
như cái nó là: vô tận. Bởi con người đã tự khép kín, cho đến khi nó thấy mọi
sự qua những khe hở chật hẹp của cái hang của nó” (Giáo dục tâm hồn).
Chúng ta biết con người không phải được tạo ra trong giây lát hay trong
một khoảnh khắc, nhưng con người là kết quả của từng trải nghiệm, từng nỗ
lực và từng xây dựng, và chúng ta phải ý thức rằng nền tảng vững chắc và
sâu sắc nhất cho kẻ trưởng thành xảy ra trong thời gian của tâm thức hấp thụ
một cách vô thức. Ảnh hưởng vĩnh viễn của thời kì này lên cá tính con người
là không thể phủ nhận. Montessori nhắc chúng ta rằng, “Một khoa học phải
được hình thành để nghiên cứu việc này trong từng giai đoạn của nó:
Nghiên cứu sự kiến tạo con người qua đứa trẻ đang xẩy nên 'con người-sẽlà' của tương lai qua trải nghiệm. Bất cứ nơi nào có con người, ở đó trẻ em
ra đời. Và nếu chúng ta lôi cuốn được tình yêu và sự quan tâm của những
người nam và nữ đối với trẻ thơ; chúng ta phải nhô rằng không phải đối với
đứa trẻ mà chúng ta muốn kêu gọi sự chứ ý của họ nhưng đối với những
người nam và nữ mà một ngày kia sẽ là những người lớn, những người lớn
chỉ mới tiến lên con đường hướng thượng; và đối với những đám người lớn
đã và sẽ sản xuất ra (qua nhiều thế kỉ) tất cả những điều kì diệu đã từng
được sáng tạo để hình thành ra văn minh” (Giáo dục là một hỗ trợ cho sự
sống). Trong quyển Bí ẩn tuổi thơ, Montessori tránh xa các quan điểm giáo
dục truyền thống để chỉ ra một hướng đi mới cho thấy rằng giáo dục không
chỉ là trao truyền lại kiến thức từ một cá thể này cho một cá thể khác, mà là
để tìm cách khai phóng tiềm năng của con người. Hãy nhìn xung quanh, đây
là các con trẻ của chúng ta. Bây giờ là người lớn nhưng đã từng là những em
bé của những năm về trước. Người lớn được sinh ra hai lần, một lần do thể
chất và một lần do môi trường. Ra khỏi cơ thể của người mẹ và ra khỏi các
giới hạn của cái 'thiên nhiên-trên-thiên nhiên' (supranature). Trong tác phẩm
rất quan trọng này, Montessori đã sử dụng một cách tài tình khả năng tuyệt
vời về quan sát và nhận thức, tầm hiểu biết của bà về y học, tâm lí và nhân
học để hướng dẫn chúng ta một cách thuyết phục và khéo léo đến sự hiểu
biết thu hút mối quan tâm của chúng ta đối với trẻ thơ với thấu thị mới mẻ,
cái hiểu biết sẽ cho ta thấy những công dân tận tâm, vẹn toàn, thông minh, tự
quyết, tự tin và có khả năng mang đến một xã hội hòa bình.
Sandra Girlato,
Giám đốc Trung tâm Huấn luyện Foundation for Montessori Education,
Toronto.
16 tháng 3, 2013

Phần I
PHÔI THAI TINH THẦN

Chương 1
ĐỨA TRẺ NGÀY NAY
Thế kỉ của trẻ
Sự tiến bộ nhanh chóng đến mức đáng kinh ngạc, những năm gần đây,
trong việc chăm sóc và giáo dục trẻ em có thể một phần do nguyên nhân chất
lượng cuộc sống nói chung được nâng cao, song phần nhiều hơn nữa còn do
lương tri con người đã thức tĩnh. Không những mối quan tâm đến sức khỏe
trẻ em ngày càng gia tăng (điều này đã bắt đầu từ thập niên cuối của thế kỉ
19) mà một ý thức mới về nhân cách của đứa trẻ, được xem là cái tối quan
trọng, cũng đã hình thành.
Ngày nay không thể nghiên cứu sâu bất cứ lĩnh vực nào của y khoa, triết
học hay xã hội học nếu bỏ qua những đóng góp nhờ sự hiểu biết về đời sống
của đứa trẻ. Tương tự, nhưng ở mức độ thấp hơn, đó là ánh sáng chiếu rọi từ
khoa phôi thai học lên sinh lí học nói chung và lên sự tiến hóa. Nhưng việc
nghiên cứu đứa trẻ không chỉ về thể chất mà còn về tâm lí còn có thể có tầm
ảnh hưởng rộng lớn hơn đến vô cùng, bao trùm tất cả những vấn đề của con
người. Trong tâm trí đứa trẻ, có thể chúng ta sẽ tìm thấy chìa khóa dẫn đến
sự tiến bộ, và biết đâu đấy đến cả cuộc khởi đầu của một nền văn minh mới
nữa.
Nhà thơ, tác giả người Thụy Điển Ellen Key tiên đoán thế kỉ của chúng ta
sẽ là thế kỉ của trẻ thơ. Nếu có ai kiên nhẫn tìm kiếm trong những tài liệu
lịch sử hẳn sẽ bắt gặp những tư tưởng tương tự trong bài Diễn văn Đức vua
lần đầu tiên của vua Victor Emmanuel III nước Italia vào năm 1900, ở
ngưỡng cửa thế kỉ (20) khi ngài lên ngôi, sau vụ ám sát người tiền nhiệm,
ông đã nói đến một thời đại mới bắt đầu với thế kỉ mới và cũng đề cập đến
nó như là “Thế kỉ của Tuổi thơ”.
Có vẻ như những cái nhìn thoáng qua nhưng lại gần như tiên tri này đã
nảy sinh từ ấn tượng tạo ra bởi các cuộc khảo sát khoa học trong những thập
niên cuối của thế kỉ 19, từ hình ảnh đứa trẻ bệnh hoạn được khảo sát, với tỉ
lệ tử vong vì bệnh truyền nhiễm cao gấp mười lần so với người lớn, hay từ
hình ảnh đứa trẻ là nạn nhân của chế độ học đường khắc nghiệt. Không ai có
thể tiên đoán được rằng trẻ thơ nắm giữ toàn bộ bí mật về sự sống trong
chính bản thân nó, có thể vén lên bức màn bao phủ những bí ẩn của tâm hồn
con người, rằng đứa trẻ biểu thị cả một khối lượng những điều chưa được
biết mà nếu khám phá ra, có thể giúp người lớn giải quyết những vấn đề cá
nhân và xã hội của họ. Có thể, khía cạnh này đủ làm nền tảng cho một ngành

khoa học mới nghiên cứu về trẻ em, có khả năng ảnh hưởng đến toàn thể đời
sống xã hội của con người.
Trẻ em và phán tâm học
Phân tâm học đã mở ra lĩnh vực nghiên cứu cho đến nay vẫn chưa được
biết đến, rọi sáng lên những điều bí mật của tiềm thức,...